اشاره
هدف از اين نوشتار، اثبات لزوم وجود امام از باب قاعده لطف است. از اين رو، نويسنده لازم دانست كه در آغاز، لزوم اين قاعده را از راه عقل و نقل ثابت كند.

در بخش نخست از مقاله ـ كه در شماره قبل چاپ شد ـ به ادلّه عقلى قاعده لطف پرداخته شد و در اين شماره، ادلّه نقلى قاعده لطف بررسى مى‏شود.

در ادامه، نويسنده، موارد و مصاديق قاعده لطف را بر مى‏شمارد و مى‏گويد، «امامت»، مصداق بارز آن است. در پايان مقاله، سخن از سؤالات مى‏شود كه در مورد اين قاعده مطرح شده است.

بسيارى از اصول و قواعد عقلى، به نحوى، در آيات قرآن و روايات معصومان ذكر شده‏اند، ولى اين آيات و روايات، تنها به كبرا و مبادى و اهداف و لوازم آن اصول عقلى، اشاره دارد و چنين نيست كه مانند كتب استدلالى، مطالب را با چهار شكل استدلال در منطق، بيان كند. به هر حال، كار اين آيات و روايات، ارشاد به حكم عقل و توجه دادن به فطرت است. اين گونه آيات و روايات، فطرت را بيدار مى‏كند و بصيرت عقلى را افزايش مى‏دهد.

مقام نخست ـ آيات
مقام نخست، بر چند قسم است:

الف) آياتى كه در آن‏ها به مبادى قاعده لطف اشاره شده است:
1ـ «كتب ربَّكم على نفسه الرحمة» پروردگار شما، بر خودش، رحمت را نوشت.

اين آيه شريفه، تصريح دارد بر اين كه رحمت خداوند، از ذات او جدا نيست؛ زيرا، از آن‏جا كه وجود رحمت براى خداوند، فرض ذاتى خداوند است، تخلّف از آن امكان‏پذير نيست، همان‏گونه كه برهان لطف، اقتضاى آن را دارد. گذشت كه مقتضاى كمال ذات و اوصاف خداوند، لطف و رحمت بدون تخلّف او است. در غير اين صورت، امرى خلاف فرض در كمال ذات و اوصاف خداوند پيش مى‏آيد كه آن هم محال است.

مفاد اين آيه شريف بيش‏تر از مفاد ديگر آياتى است كه بر رحيميت خداوند دلالت دارند.

در كتاب دلائل الصدق، براى اثبات وجوب نصب امام از سوى خداوند، به اين آيه شريفه استناد شده است. در اين كتاب آمده است:

دوم اين كه نصب امام برخداوند واجب است. بنابر اين، تعيين و انتخاب امام بايد از سوى خداوند باشد. هم قرآن كريم و هم عقل، بر وجوب نصب امام از سوى خداوند دلالت دارند. خداوند فرمود: «كتب ربكم على نفسه الرحمة». و يقينا، نصب امام، رحمت است.(1)

اشكال

اگر كسى بگويد: «كتب ربّكم على نفسِهِ الرحمة» با توجه به صدر آيه، يعنى «و إذا جاءك الذين يؤمنون بآياتنا فقل سلام عليكم كتب ربكم على نفسه الرحمة انّه من عمل منكم سوءا بجهالة ثم تاب من بعده و أصلح فإنّه غفور رحيم» به توبه اختصاص دارد و كلّيّت ندارد، تا اين كه با تقرير ذكر شده، به سبب لطف اشاره كند.

پاسخ

درست است كه منظور آيه، پذيرفتن توبه همراه با اظهار سلام و امان است، ولى آن چه كه اعتبار دارد، عموميّت وارد است و نه خصوصيت و خاص بودن مورد گواه عموميّت آيه «كتب ربكم على نفسه الرحمة»، آن است كه اين بخش از آيه، در جاها و آيات ديگرى آمده است كه لطف اقتضاى آن‏ها را دارد، مانند «قل لمن ما فى‏السماوات و ما فى الارض قل للّه كتب ربكم على نفسه الرحمة ليجمعنّكم إلى يوم القيامة لاريب فيه الذين خسروا أنفسهم فهم لايؤمنون»

علامه طباطبايى در الميزان مى‏فرمايد:

... لازمه نوشتن رحمت بر خودش، اين است كه خداوند با جمع كردن آنان در روز قيامت و پاداش دادن اقوال و اعمال‏شان، نعمت خود را بر آنان تمام كند تا اشخاص با ايمان، رستگار، و ديگران، زيانكار گردند؛ چون، رحمت، اقتضاى چنين تفضّلى را دارد. از اين جهت بعد از جمله «كتب ربكم على نفسه الرحمة» نتيجه گرفت: «ليجمعنّكم الى يوم القيامة لاريب فيه» و اين معنا را با رساترين وجه تأكيد فرمود؛ يعنى، هم «لام قسم» و هم «نون تأكيد» را به كار برد و هم فرموده است: «لاريب فيه».

دليلى كه در اين آيه بر معاد اقامه شده است، غير از آن دو دليلى است كه در آيه «و ما خلقنا السماء والأرض و ما بينهما باطلاً ذالك ظن الذين كفروا من النار، أم نجعل الذين آمنوا و عملوا الصالحات كالمفسدين فى الارض أم نجعل المتقين كالفجار» اقامه شده است؛ زيرا، در آيه يكم، از اين راه، حجت اقامه شده است كه فعل خداوند، باطل نيست و در آخر آن، غايت و حكمتى است. و در آيه دوم، از اين راه، حجت اقامه شده است كه يك‏سان داشتن كافر و مؤمن و پرهيزكار و گناهكار، ظلم است و ظلم، سزاوار ساحت مقدس خداوند نيست و چون اين دو، در دنيا جدا نبودند، بايد نشئه ديگرى بر پا شود تا از حيث شقاوت و سعادت جدا شوند. بر خلاف اين آيه كه در آن از راه رحمت براى معاد، حجت آمده است.(2)

علاوه بر آن كه وسعت رحمت خداوند، سبب مى‏شود كه آيه را بر جزئى حمل نكنيم. وسعت رحمت الهى در آيات فراوانى مطرح شده است، مانند آيه «و رحمتى وسعت كلّ شى‏ء»(3)

2ـ «اللّه لطيف لعباده يرزق من يشاء و هوالقوى العزيز من كان يريد حرث الآخرة نزد له فى حرثه و من كان يريد حرث الدنيا نؤته منها و ما له فى الآخرة من نصيب(4)»؛ خداوند، نسبت به بندگان خود لطف دارد، هر كس را بخواهد، روزى دهد و او، قوى و شكست‏ناپذير است. كسى كه زراعت آخرت را بخواهد، به او بركت مى‏دهيم و بر حاصل‏اش مى‏افزاييم و آنان كه فقط كشت دنيا را مى‏طلبند، از آن را به آنان مى‏دهيم، امّا در آخرت هيچ نصيبى ندارند.

لطيف يا از لطُفَ است كه به معناى «عالم بودن به دقايق امور» و «آگاه بودن به آن‏ها» ست و يا از لطَفَ است كه به معناى «مدارا و رحمت» است.

علامه طباطبايى در الميزان مى‏فرمايد:

اين آيه شريفه، رازق بودن خدا را نتيجه لطيف و قوى و عزيز بودن او قرار داده است و فرموده، چون خداوند، لطيف به بندگان خويش و قوى و عزيز است، ايشان را رزق مى‏دهد. اين، خود، دلالت دارد بر اين كه مى‏خواهد بفرمايد، خدا، به خاطر اين كه لطيف است، احدى از مخلوقات‏اش، به خاطر اين كه محتاج او است، از او غايب نيست و از پذيرفتن رزق‏اش سر باز نمى‏زند و چون قوى است، احدى او را از رزق دادن، عاجز نمى‏كند و چون عزيز است، هيچ كس، او را از اين كار منع نمى‏كند.

مراد از رزق ـ علاوه بر ماديات ـ موهبت‏هاى معنوى و دينى هم هست كه خداوند بعضى از بندگان خود را كه مى‏خواهد، از آن موهبت برخوردار مى‏سازد. شاهد اين مدّعا آيه بعدى است و براى همين، در ادامه مى‏فرمايد: «الله الذى أنزل الكتاب بالحق والميزان».

حاصل معناى دو آيه، اين است كه خداوند تبارك و تعالى، نسبت به همه بندگان خود لطيف است و صاحب قوّت و عزّت مطلق، و بندگان خود را بر حسب مشيت‏اش روزى مى‏دهد كسانى را كه هدف‏شان پاداش آخرت است و براى رسيدن به آن كار مى‏كنند، دنيا را عطا كند و آخرت‏اش را نيز بيش‏تر از آن چه عمل كرده‏اند، مى‏دهد. ولى درباره كسانى كه دنيا را مى‏خواهند، فقط دنيا را مى‏دهد و از آخرت بهره و نصيبى نمى‏برند.(5)

آيه شريف، اين معنا را مى‏رساند كه خداوند تبارك و تعالى، به تمامى امور ريز و درشت و نيازهاى آفريدگان، آگاه است و نسبت به آنان، رحيم، و آفريده‏گان خود را بى‏توجّه به نيازهاى دنيوى و اخروى، رها نمى‏كند، بلكه خداوند، آنان را روزى مى‏رساند و كامل‏شان مى‏كند.

بنابراين از آن جا كه خداوند به دقايق امور و نيازهاى آفريدگان براى رسيدن به كمال آگاه است و از سويى، هيچ بازدارنده‏اى براى او نيست، امور مهمّى، همانند فرستادن رسولان و بعثت انبيا را ـ كه در حيات جامعه انسانى دخيل هستند ـ رها نمى‏كند.

با توجّه به آن چه بيان شد، روشن مى‏شود كه مى‏توان همه آياتى را كه بر لطيف بودن و رحيم بودن و يا رئوف بودن خداوند دلالت مى‏كنند، به عنوان گواه اين مطلب ذكر كرد؛ زيرا همه آن‏ها، به اسباب وجود لطف اشاره دارند، همان‏گونه كه برهان عقلى، دلالت دارد بر اين كه مقتضاى عنايت و علم و كمال ذاتى خداوند، فرستادن رسولان و بعثت انبيا است و در غير اين صورت، خلاف فرض علم و كمال خداوند، پيش مى‏آيد.

ب) آياتى كه به غايات لطف اشاره دارد.
روشن است كه هدف از ارسال رسولان و بعثت انبيا، هدايت به راه راست و بيم دادن و بشارت دادن و رفع اختلاف‏ها و اجراى عدالت و قسط است. آيات بى‏شمارى، بر اين امور دلالت دارد. ما، در اين جا، به برخى از آن‏ها اشاره مى‏كنيم:

1ـ «إنَّ علينا للهدى»؛ همانا، بر ما است هدايت كردن.(6)

در كتاب دلائل الصدق(7) به اين آيه استدلال شده است.

به هر حال، اين آيه شريفه، از مواردى است كه دلالت دارد بر اين كه هدايت، از جمله صفاتى است كه از ساحت قدسى خداوند، جدايى‏ناپذير است؛ زيرا، با «إنّ علينا» از آن تعبير شده است.

روشن است كه اين الزام، از سوى غير ذات نيست، بلكه الزام ذاتى است كه كمال ذات خداوند اقتضاى آن را دارد. الزام از غيرذات، شايسته خداوند نيست. نيز روشن است كه هدايت، يك امر اضافى است كه متعلَّق دارد. آن متعلَّق، كمال وجودى انسان در دنيا و آخرت است، همان‏گونه كه ديگر موجودات، با هدايت به كمال خودشان مى‏رسند.

البته، در انسان و بيش‏تر موجودات، راه‏هاى هدايت با هم فرق مى‏كند؛ زيرا، هدايت بيش‏تر موجودات، هدايت تكوينى است، امّا انسان، علاوه بر هدايت تكوينى، از هدايت تشريعى نيز برخوردار است. خداوند تبارك و تعالى، در قرآن كريم فرموده است، هدايت او، شامل تمامى موجودات مى‏شود و غايت تمامى موجودات، آن است كه بر حسب لياقت، به آن چه كه خلقت‏اش با آن تمام مى‏شود، هدايت گردند. آن لياقت را خداوند عطا فرموده است. خداوند، او را خلق كرد و سپس هدايت كرد.(8)

علامه طباطبايى مى‏فرمايد:

خداوند تبارك و تعالى، بيان فرموده است كه شأن و مرتبه امر خداوند، چنان است كه هر چيزى به سوى آن چه كه خلقت‏اش با آن تمام مى‏گردد و به كمال مى‏رسد، هدايت شود. اتمام خلقت و آفرينش انسان، آن است كه به كمال وجودى‏اش در دنيا و آخرت هدايت گردد.(9)

اين هدايت، از مواردى است كه انسان، در دنيا و آخرت، تنها با آن به كمال مى‏رسد.

خود انسان، نمى‏تواند نواقص خود را كامل كند؛ زيرا، عقل و علم انسان، محدود است و انسان، به آن حقايقى كه در رسيدن به كمال لازم هستند، اِشراف ندارد. فطرت انسان نيز نيازمند آن است كه با كمك انبيا و رسولان بيدار گردد؛ زيرا، در غير اين صورت، انسان را نمى‏تواند به سوى كمال برساند. اين مطلب، در مورد كسانى كه به تعليمات عاليه توجهى ندارند، محسوس است.

بايد يادآور شد كه اين هدايت، تنها با ارسال رسولان و بعثت انبيا حاصل مى‏شود. اينان از سوى خداوند تبارك و تعالى، فرستاده شده‏اند تا مردم را به سوى كمال هدايت كنند.

بنابراين، هدف از ارسال و بعثت انبيا، هدايت خلق است و خداوند، انسان را به سوى آن‏چه كه انسان‏ها براى رسيدن كمال خود به آن نياز دارند، هدايت مى‏كند.

2ـ «كان الناس أمة واحدة فبعث اللّه النبيين مبشرين و منذرين و أنزل معهم الكتاب بالحق ليحكم بين الناس فيما اختلفوا فيه و ما اختلف فيه إلاّ الذين أُوتوه من بعد ما جائتهم البينات بغيا بينهم فهدى اللّه الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحق باذنه واللّه يهدى من يشاء الى صراطٍ مستقيم(10)»؛ مردم يك امت بوده‏اند. پس خداوند، پيامبران را بشارت دهنده و بيم دهنده برانگيخت. و كتاب آسمانى را كه به سوى حق دعوت مى‏كند بر آنان نازل كرد تا در ميان مردم در آن چه اختلاف داشتند، داورى كند. و اختلافى در آن نداشتند پس از اين كه بينات براى‏شان آمده بود، جز كسانى كه حسد و رشك به هم مى‏ورزيدند. كه خداوند، آنان را كه ايمان آورده بودند، به حقيقت آن چه مورد اختلاف بود، به فرمان خود، رهبرى كرد. و خداوند هركسى را كه بخواهد به راه راست هدايت مى‏كند.

اين آيه شريفه، دلالت دارد بر اين كه بعثت انبيا، براى زدودن اختلاف حاصل از طبيعت بشريّت و هدايت آنان به سوى حقيقت و كمال و راه راست است. مؤمنان، با هدايت خداوند، راهنمايى مى‏شوند، بر خلاف كفّار كه به سبب انحراف از حق و حسادت و ديگر رذايل اخلاقى، در اختلاف، باقى مى‏مانند.

آن چه كه از اين آيه شريف استفاده مى‏شود، آن است كه تنها با بعثت و فرستادن رسولان است كه اختلاف‏ها برطرف مى‏شوند. پيامبران بر انگيخته شده‏اند تا اختلاف‏هاى بشريت را بزدايند و آنان را به حقيقت هدايت كنند. بنابراين، رفع اختلاف، از اهداف بزرگ بعثت انبيا به شمار مى‏آيد.

علامه طباطبايى در الميزان مى‏فرمايد:

روشن است كه انسان، خودبه‏خود، نمى‏تواند نقيصه اختلافات را برطرف سازد؛ زيرا، اين اختلافات، از ناحيه نَفْس انسان است. پس انسان چه‏گونه مى‏تواند آن‏ها را برطرف سازد و در زندگى اجتماعى خود راه سعادت و كمال را طى كند؟

با توجّه به اين كه اين اختلاف ـ كه مانع رسيدن انسان به كمال لايق به او است ـ از سوى طبع و فطرت انسان است و انسان، خودش نمى‏تواند آن‏ها را مرتفع بسازد و فسادهايى را كه ايجاد كرده، اصلاح كند، پس ناچار بايستى از راهى غير از طبيعت بشرى، اصلاح، صورت گيرد. آن، جهت الهى است كه خداوند، به طريق وحى و به واسطه پيامبران به مردم مى‏رساند. براى همين، قرآن كريم، از قيام پيامبران براى اين اصلاح و رفع اختلافات به «بعث: برانگيختن» تعبير كرده است.

در قرآن، تمام قيام‏هاى پيامبران را به خودش نسبت داده است، با اين كه قيام‏هاى پيامبران مانند ساير حوادث و امور، با توجّه به روابط زمانى و مكانى، با مادّه مرتبط است.

پس نبوّت يك حالت الهى و يا به عبارت ديگر يك حالت غيبى است كه نسبت آن با حال عموم مردم در ادراك، مثل نسبت بيدارى به خواب است. پيامبر، آن معارفى را كه برطرف كننده اختلافات و تناقضات در زندگى انسان است، درك كرده و اين ادراك و تلقّى از عالم غيب است كه در زبان قرآن، وحى ناميده مى‏شود.(11)

در آيه شريف «فهدى الله الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحقّ بإذنه» هدايت با «باذنه» مقيّد شده است. اين، دلالت دارد بر اين كه هدايت و زدودن اختلاف ـ كه از اهداف بعثت انبيا و فرستادن رسولان است ـ از سوى انسان بر خداوند واجب نشده است؛ زيرا، هيچ حاكمى بر خداوند تبارك و تعالى حكم نمى‏كند و جز آن چه خداوند بر خودش واجب مى‏كند، هيچ كسى نمى‏تواند چيزى بر او واجب گرداند. علامه طباطبايى، در تفسير الميزان به اين نكته تصريح فرموده است.

3ـ «و على الله قصد السبيل و منها جائر ولو شاء لهداكم أجمعين»(12) و بر خدا واجب است كه راه راست را به بندگان بنماياند، امّا بعضى از راه‏ها، بى‏راهه است و اگر خدا بخواهد، همه شما را (به اجبار) هدايت مى‏كند.

علامه طباطبايى مى‏فرمايد:

چنان كه راغب و ديگران گفته‏اند، كلمه «قصد» به معناى «استقامت راه» است؛ يعنى، راه، آن چنان مستقيم باشد كه با استوارى و تسلّط، سالك خود را به هدف برساند. ظاهرا، اين كلمه، مصدر و در نقش اسم فاعل است و اضافه كردن آن به كلمه «سبيل»، اضافه صفت به موصوف خود است. بنابراين، معناى «قصد السبيل»، «سبيل قاصد» است؛ چون، در مقابل «و منها جائر» است. «جائر» به معناى «منحرف از هدف» است كه رهرو، خود را به هدف نمى‏رساند و گمراه مى‏كند.

مراد از اين كه فرمود: «بر خدا است قصد سبيل» اين است كه بر خدا، واجب است كه سبيل قاصد و راه راست را براى بندگان روشن كند تا بندگان آن را بپيمايند و آن راه، ايشان را به سعادت و رستگارى بكشاند و چون حاكمى جز خدا نيست كه او را محكوم به اين واجب كند، پس خداوند بر خودش واجب كرده است تا راهى را براى بندگان خود قرار دهد و آن‏ها را به سوى خود هدايت كند.

ايشان، در ادامه مى‏فرمايد:

و چون ممكن است كسى گمان كند كه همين عمل خدا، باعث شده است كه خداوند خودش را مغلوب كند و در مورد نعمت‏اش ناسپاس شود ـ زيرا، مى‏بينم، خداوند راهى را قرار داده كه بيش‏تر مردم آن را نپيموده‏اند و نمى‏پيمايند، به سوى آن راه هدايت كرده، ولى اكثر مردم به آن راه هدايت نشده‏اند، جمله‏اى اضافه كرده و فرموده است: «ولو شاء لهداكم اجمعين». اگر بيش‏تر مردم، راه خدا را نمى‏روند، به خاطر عجز خداوند و چيرگى آنان بر خدا و شكست دادن خدا نيست، بلكه براى اين است كه خداوند نخواسته آنان، با زور هدايت شوند. و اگر خدا مى‏خواست، همه را با زور هدايت مى‏كرد؛ چون، خداوند، در هر حالى، قاهر و غالب است.

به عبارت ديگر، «سبيل قاصد» كه خداوند آن را قرار داده، سبيلى است كه بر اساس اختيار انسان درست شده كه انسان به اختيار خود، انجام اعمال صالح و دورى از گناهان آن را مى‏پيمايد. چنين راهى ممكن نيست جبرى باشد، چنان كه ممكن نيست عمومى باشد.(13)

بنابراين، اين آيه شريف دلالت دارد بر اين كه قرار دادن راه راست، از ذات خداوند جدايى‏ناپذير است. اين امر، از كمال ذات خداوند ناشى مى‏شود تا مردم گمراه نشوند و در سلوك‏شان به سوى كمال، سرگردان نباشند. اين جعل، از غايات ارسال رسولان است؛ زيرا، به سبب آنان، راه راست آشكار، مى‏شود.

4ـ «لقد أرسلنا رسلنا بالبينات و أنزلنا معهم الكتاب والميزان ليقومَ الناس بالقسط و أنزلنا الحديد فيه بأس شديد و منافع للنّاس وليعلم الله مَنْ ينصره و رسله بالغيب إنّ الله قوى عزيز»؛(14) ما، پيامبران خود را با دلايل روشن فرستاديم و با آنان، كتاب و ميزان را فرستاديم تا مردم به عدالت قيام كنند. و ما، آهن را نازل كرديم كه در آن قوّت شديدى است و منافعى براى مردم. خداوند [چنين كرد تا] بداند چه كسى او و رسولان‏اش را يارى مى‏كند، بى‏آن كه او را ببينند. خداوند، قوى و شكست‏ناپذير است.

علامه طباطبايى مى‏فرمايد:

اين آيه، مطلب تازه‏اى را از سرگرفته و با آن، معناى تشريع دين از راه ارسال رسل و اِنزال كتاب و ميزان را بيان مى‏كند و... غرض از اين كار، اين است كه مردم به قسط و عدالت خوى بگيرند و به اين وسيله و با انزال حديد، امتحان شوند تا براى‏شان روشن شود كه چه كسى در غيب، خداى را يارى مى‏كند، و روشن شود كه امر رسالت از آغاز خلقت در بين مردم جريان داشته است و هميشه از هر امّتى، جمعى هدايت يافته‏اند و جمعى فاسق شده‏اند.(15)

پرداختن به قسط و التزام به آن، از اهداف رسالت است و اين هدف، بى‏امداد خداوند در ارسال رسولان و فرستادن كتاب‏ها، به دست نمى‏آيد؛ زيرا، بيش‏تر مردم از تشخيص موارد قسط، عاجزند، هر چند به حُسْن قسط و عدل و قبح ظلم و ستم اقرار مى‏كند. براى همين، ديده مى‏شود كه مردم، همواره، در تشخيص موارد عدل و قسط، با هم اختلاف دارند.

ج) آياتى هستند كه در آن‏ها، به اتمام حجّت با فرستادن رسولان اشاره شده است. اين آيات، فراوان است. در اين جا، به برخى از آن‏ها اشاره مى‏شود:
1ـ «رسلاً مبشرين و منذرين لئلاّ يكون للناس على اللّه حجة بعد الرسل و كان اللّه عزيزا حكيما»؛(16)

رسولانى كه بشارت دهنده و بيم دهنده هستند تا مردم بر خداوند پس از آمدن رسولان، بر خداوند، حجتى نداشته باشند و خداوند، شكست‏ناپذير و حكيم است.

علامه طباطبايى مى‏فرمايد: «يا اين كلمه‏ها، هر سه، حال هستند يا اين كه اوّلى حال و آن دو، صفت براى آن حال هستند».(17)

اين آيه، به يكى از لوازم بعثت، يعنى اتمام حجّت از سوى خداوند اشاره دارد؛ زيرا، با بعثت، مصالح و مفاسد، براى انسان مشخَّص مى‏شود و راه درست پيش روى او قرار مى‏گيرد و شرايط برپايى برابرى و عدالت وديگر مواردى كه براى سلوك انسان به سوى كمال و سعادت لازم است، فراهم مى‏شود.

در اين هنگام، از سوى خداوند، براى بندگان، لطف و رحمتى فرستاده مى‏شود. پس هر كس ايمان بياورد وعمل صالح انجام دهد، خداوند او را هدايت مى‏كند و به فوز عظيمى مى‏رساند و هركسى كفر و عصيان ورزد، حجت بر او تمام شده است؛ زيرا، با رسيدن بيان خداوند تبارك و تعالى، انسان، براى تمرّد و عصيان، هيچ عذرى ندارد. بنابراين، با فرستادن رسولان و برانگيخته شدن انبيا از سوى خداوند، حجّت تمام مى‏شود، و اين، از لوازم بعثت است.

2ـ «ولو انا اهلكنا هم بعذابٍ من قبله لقالوا ربنا لولا أرسلت إلينا رسولاً فنتبع آياتك من قبل أن نذل و نخزى»؛(18) و اگر ما پيش از آمدن رسولان، آنان را هلاك گردانيم، هر آينه، مى‏گفتند: «پروردگارا! چرا رسولى به سوى ما نفرستادى تا قبل از آن كه خوارو ذليل شويم، از آيات تو را پيروى كنيم؟».

علاّمه طباطبايى مى‏فرمايد:

به ظاهر، ضمير در «من قبله» به كلمه «بينه» ـ كه در آيه قبلى بود ـ بر مى‏گردد؛ چون، مقصود از آن، قرآن است و معنا، اين است كه اگر ما، كفّار را به خاطر اسرافى كه در كفر ورزيدند، به عذابى هلاك كنيم، قبل از آن كه براى آنان بينه بيايد، حجّت بر آنان تمام نشده بود. و حجّت به نفع آنان و به ضرر ما مى‏بود و يقينا مى‏گفتند: «پروردگارا! چرا رسولى به سوى ما نفرستادى تا از آيات تو پيروى كنيم، قبل از آن كه با عذاب استيصال هلاك و بيچاره شويم؟».

برخى گفته‏اند: «اين ضمير، با توجّه به مضمون آيه پيش، به «رسول» بر مى‏گردد. گواه اين مطلب، آن است كه خداوند فرمود: «چرا رسولى به سوى ما نفرستادى؟». اين وجه، از نظر لفظ، وَجْهى قريب و نزديك به ذهن است، ولى معناى اوّل، از نظر معنا، قريب[تر] به ذهن است و جمله «فنتّبع آياتك» آن را تأييد مى‏كند؛ چون، نفرمود: «فنتّبع رسولك»(19).

اين آيه، دلالت دارد بر اين كه اگر مواخذه و هلاكت دنيوى، بى‏دليل و برهان باشد، حجّت و استدلال، به نفع مردم است؛ زيرا، در اين هنگام، آنان براى ارتكاب محرّمات و ترك واجبات، عذر دارند و عدالت ـ كه اقتضاى كمال ذات خداوند است ـ با مؤاخذه و عقاب شخص بدون آگاهى از دليل و برهان، منافات دارد.

اين كار، از ساحت مقدّس خداوند، به دور است؛ چرا كه خداى تبارك و تعالى، عذاب كردن مردم را در دنيا بى‏اتمام حجت، نفى مى‏كند، چه رسد به عذاب اخروى.

آيه شريف «و ما كنّا معذّبين حتّى نبعث رسولاً»(20) نيز، به همان مطلب دلالت دارد.

در الميزان آمده است:

از ظاهر سياق آيه و آيات قبل و آياتى كه بعد مى‏آيد، بر مى‏آيد كه مراد از «تعذيب»، تعذيب دنيوى و عقوبت استيصال است و مؤيَّد اين احتمال، سياق نفى در «و ما كنّا معذّبين» است. چون نفرمود: «و لسنا معذّبين» و يا «ولانعذّب»؛ و يا «لن نعذب»، بلكه فرمود: «و ما كنّا معذّبين» كه بر مداومت نفى در گذشته، دلالت دارد و اين را نشان مى‏دهد كه سنّت الهى در امّت‏هاى گذشته، بر اين بوده است كه هيچ امّتى عذاب نمى‏شد، مگر پس از آن كه رسولى به سوى آنان برانگيخته مى‏شد تا آنان را از عذاب خداوند بيم دهد.

نيز اين كه خداوند تعبير «مبعوث به رسول» را آورد نه «نبى» و نفرمود: «حتى نبعث نبيا» مؤيّد اين نكته است.

در جلد دوم اين كتاب در مباحث نبوّت، ميان در فرق نبوّت و رسالت بيان شد كه رسالت، يك منصب خاص الهى است كه مستلزم حكم فصل امت است و حكم فصل يا با عذاب استيصال يا تمتع و بهره‏مندى از زندگى تا مدّتى معين است.(21)

و شايد اين آيه هم به همان اشاره دارد:

«ألم يأتهم نبأ الذين من قبلهم قوم نوحٍ و عادٍ و ثمود و قوم ابراهيم و أصحاب مدين والمؤتفكات أتتهم رسلهم بالبينات فما كان الله ليظلمهم و لكن كانوا أنفسهم يظلمون»؛(22) آيا خبر كسانى كه پيش از آنان بودند، [يعنى] قوم نوح، عاد و ثمود و قوم ابراهيم و اصحاب مدين و شهرهاى زير و رو شده (قوم لوط)، به آنان نرسيده است؟ پيامبران‏شان با دلايل روشن، به سوى آنان آمدند، (ولى نپذيرفتند). خداوند، به آنان ستم نكرد، ولى خودشان بر خودشان ستم مى‏كردند.

در اين آيه شريف، نفى ظلم با بيّنه آوردن رسولان، نشان دهنده آن است كه اقوام هلاك شده، مستحق آن عذاب و فنايى هستند كه بر آنان واقع شده است؛ زيرا، از آن جا كه انبيا و رسولان، براى آنان بينه آورده‏اند، حجّت بر آنان تمام شده است و پيش خداوند معذور نيستند. بنابراين، هلاكت آنان با وجود اتمام حجّت، عذر نداشتن آن‏ها، ظلم نيست.

به هر حال، عذاب، خواه دنيايى يا اخروى، فقط زمانى نيكو است كه پيش از آن، انبيايى برانگيخته شده باشند تا حجّت براى خداوند، تمام شده باشد.

اين جمله از كتاب اللوامع كه «اگر خداوند، لطف نداشته باشد، نيكو نيست كه مكلّف را به خاطر ترك ملطوف فيه، عقاب كند.»(23) به اين مطلب، بر مى‏گردد.

3ـ «يا معشر الجن والانس ألم يأتكم رسُلٌ منكم يقصّون عليكم آياتى و ينذرونكم لقاء يومكم هذا قالوا شهدنا على أنفسنا و غرّتهم الحياة الدنيا و شهدوا على أنفسهم انهم كانوا كافرين(24) ذلك ان لم يكن ربّكَ مهلك القرى بظلم و أهلها غافلون(25) و لكلّ درجات ممّا عملوا و ما ربّك بغافلٍ عما يعملون»؛(26) اى گروه جن و انس! آيا رسولانى از شما به سوى شما نيامد كه آيات مرا براى‏تان بازگو مى‏كردند و از ملاقات چنين روزى شما را بيم مى‏دادند؟ آنان مى‏گويند: «گواهى مى‏دهيم بر ضد خودمان.». و زندگى دنيا، آنان را فريب داد و بر زيان خود گواهى مى‏دهند كه كافر بودند. اين، به خاطر آن است كه پروردگارت، هيچ‏گاه (مردم) شهرها و آبادى‏ها را براى ستم‏هايشان در حال غفلت و بى‏خبرى هلاك نمى‏كند. و براى هر يك، درجات و مراتبى است از آن چه عمل كردند، و پروردگارت غافل از اعمالى كه انجام مى‏دهند نيست.

اين آيه شريف گواهى مى‏دهد كه كفّار، هنگام عذاب اخروى، اعتراف مى‏كنند؛ به اين كه حجت بر ايشان تمام شده بود و آنان كوتاهى كرده‏اند. اين، امرى است كه با اتمام لطف از ناحيه خداوند، ملازم است. در غير اين صورت، اينان، بايد بتوانند عذر آورند و به كوتاهى خود اعتراف نكنند، و حتّى عذرشان براى آنان حجّت باشد.

ذيل آيه شريف به سنّت خداوندى در هلاك كردن ايشان با عذاب دنيوى اشاره شده است. آن سنت، اين است كه خداوند، آنان را بدون بيدار كردن و راهنمايى، هلاك نمى‏كند، بلكه خداوند پس از فرستادن رسولان و برانگيختن انبيا و تمام كردن لطف، هلاك مى‏كند.

4ـ «وسيق الذين كفروا إلى جهنم زمرا حتّى إذا جاؤوها فتحت أبوابها و قال لهم خزنتها أم ياتكم رسل منكم يتلون عليكم آيات ربكم و ينذرونكم لقاء يومكم هذا قالوا بلى ولكن حقت كلمة العذاب على الكافرين»؛(27) و كسانى كه كافر شدند، گروه گروه، به سوى جهنم رانده مى‏شوند تا اين كه به دوزخ مى‏رسند. در اين حال، درهاى جهنم باز مى‏شود و نگهبانان دوزخ به آنان مى‏گويند: «آيا رسولانى از ميان شما نيامدند كه آيات پروردگارتان را براى شما بخوانند و از ملاقات اين روز شما را بر حذر دارند؟». مى‏گويند: «آرى!»، ولى فرمان عذاب الهى، بر كافران مسلّم شده است.

اين آيه، دلالت دارد بر اين كه همه كافران به حجت و از بين رفتن زمينه عذر، اعتراف مى‏كنند، و اين، از لوازم اتمام لطف است.

5ـ «كما القي فيها فوجٌ سألهم خزنتها أم يأتكم نذيرٌ قالوا بلى قد جاءنا نذير فكذبنا و قلنا ما نزل الله من شى‏ء إن انتم إلاّ فى ضلال كبير و قالوا لوكنا نسمع أو نعقل ما كنا فى أصحاب السعير»(28) هر زمان كه گروهى در آن افكنده مى‏شوند، نگهبانان دوزخ از آنان مى‏پرسند: «آيا بيم دهنده‏اى نزد شما نيامد؟». مى‏گويند: «آرى! بيم‏دهنده به سوى ما آمد، ولى ما او را تكذيب كرديم و گفتيم، خداوند، هرگز چيزى نازل نكرده و شما در گمراهى بزرگى هستيد.»! و مى‏گويند: «اگر گوش مى‏داديم و يا تعقل مى‏كرديم، از جمله دوزخيان نبوديم».

اين آيه شريف، تصريح دارد بر اين كه تمام گروه‏ها و كسانى كه در جهنّم عذاب مى‏شوند، به آمدن نذير و اتمام لطف و از بين رفتن زمينه عذر و دروغ شمردن فرستادگان، اعتراف دارند، و در پايان مى‏گويند: «اگر در دنيا از اندرزها و موعظه‏هاى رسولان، پيروى مى‏كرديم و يا در حق، انديشه مى‏كرديم، اكنون از اصحاب جهنم نبوديم.».

6ـ «و هم يصطرخون فيها ربنا أخرجنا نعمل صالحا غيرالذى كنا نعمل أو لم نعمركم ما يتذكر فيه من تذكر و جاءكم النذير فذوقوا فما للظالمين من نصير»؛(29) و ايشان در آن فرياد بر مى‏آورند: «پروردگارا! ما را از دوزخ بيرون آور تا عمل صالح انجام دهيم، غير از آن كارهايى كه انجام مى‏داديم!»! آيا شما را به اندازه‏اى كه انسان در آن متذكّر شود، عمر نداديم و آيا بيم دهنده‏اى نزد شما نيامد؟ پس عذاب الهى را بچشيد كه ستمگران هيچ يارى‏دهنده‏اى ندارند.

علامه طباطبايى مى‏فرمايد:

در مجمع البيان آمده است كه كلمه «اصطراخ» به معناى «شيون و فرياد و ناله همراه با استغاثه» است. اين كلمه، از باب افتعال و به معناى «فرياد» است. جمله «ربنا اخرجنا...» بيان همان شيون و ناله آنان است. جمله «أو لم نعمركم ما يتذكر فيه» پاسخ آن فرياد است. جمله «فذوقوا فما للظالمين من نصير» هر كدام از آن‏ها، شرح دهنده ما قبل خودشان هستند.

معناى آيه اين است كه: اين كفار كه در آتش هستند، شيون و فرياد مى‏كنند، استغاثه مى‏كنند، در حالى كه فريادشان اين است: «پروردگارا! ما را از آتش بيرون آر تا عمل صالح انجام دهيم، غير از آن اعمال زشتى كه مرتكب مى‏شديم.» ولى به آنان گفته مى‏شود: «نه! هرگز! آيا آن قدر عمر به شما نداديم كه هر كس مى‏خواست مى‏توانست متذكر شود؟ ما اين مقدار عمر به شما داديم، پيامبران بيم دهنده هم نزد شما آمدند و از اين عذاب شما را بيم دادند، ولى متذكّر نشديد و ايمان نياورديد. پس عذاب را بچشيد كه ستمكاران را ياورى نباشد، تا به يارى آنان برخيزند و از عذاب خلاص‏شان كند.».(30)

7ـ «يا أهل الكتاب قد جاءَكم رسولنا يبين لكم على فترةٍ من الرسل أن تقولوا ما جاءنا من بشيرٍ و لانذير فقد جاءكم بشير و نذير والله على كلّ شى‏ء قدير»؛(31) اى اهل كتاب! رسول ما به سوى شما آمد تا به دوران فترت پيامبران، معارف و حقايق را براى شما بيان كند تا در روز قيامت نگوييد: «بشارت دهنده و بيم‏دهنده‏اى نزد ما نيامد!». (اكنون) بشارت دهنده و بيم‏دهنده به سوى شما آمد و خداوند بر هر چيزى قادر است.

مراد از «فترت»، در اين جا، دورانى است كه خالى از آمدن رسول باشد. معناى آيه، آن است كه «اى اهل كتاب! رسول ما آمد تا آن چه را كه به بيان‏اش نياز است، براى شما بيان كند ـ و حال آن كه زمان خالى از رسولان است ـ تا اين كه آن‏ها را براى شما بيان كنند.».

اين آيه، دلالت مى‏كند بر اين كه آمدن رسولان، براى اتمام حجّت بر مردمان است تا نگويند: «بشير و نذيرى براى ما نيامد.».

گفتنى است همان‏گونه كه با فرستادن رسولان به آبادى‏ها و شهرها، بر اهل آن‏ها اتمام حجت مى‏شود، با فرستادن يك رسول بزرگ در ام القوى واكتفا شدن به او نيز اتمام حجت مى‏شود؛ زيرا، با رسيدن خبر ايشان و امكان ارتباط، ديگر براى كسى كه بشنود، التفات كنند و احتمال صدق دهد، عذرى باقى نمى‏ماند.

خداوند تبارك و تعالى نيز به اين مسئله اشاره دارد و مى‏فرمايد:

«ولو شئنا لبعثنا فى كلّ قرية نذيرا فلا تطع الكافرين و جاهدهم به جهادا كبيرا»؛(32) اگر مى‏خواستيم، در هر شهر و روستايى بيم دهنده‏اى بر مى‏انگيختيم. پس از كافران اطاعت نكن و با قرآن با آنان جهاد بزرگى بكن.

در تفسير الميزان آمده است:

اگر مى‏خواستيم كه در هر روستا و سرزمينى، بيم دهنده‏اى برانگيزيم تا ايشان را بيم دهند و رسولى بفرستيم تا رسالت‏هاى ما را به مردم ابلاغ كند، هر آينه بر مى‏انگيختيم، ولى تو را به سبب بزرگى مقام و منزل‏ات در نزد ما، به سوى تمامى بلاد و سرزمين‏ها فرستاديم.(33)

--------------------------------------------------------------------------------

1. دلائل الصدق، ج 2، 25 - 23.

2. الميزان، ج 7، ص 25.

3. آل عمران: 156.

4. شورى، 20-19.

5. الميزان، ج 18، ص 40.

6. الليل: 12.

7. دلائل‏الصدق، ج 2، ص 25 - 23.

8. طه: 50.

9. الميزان، ج 2، ص 135.

10. بقره: 213.

11. الميزان، ج 2، ص 135.

12. نحل: 9.

13. الميزان، ج 12، ص 224-226.

14. حديد: 25.

15. الميزان، ج 19، ص 196.

16. نساء، 165.

17. الميزان، ج 5، ص 148.

18. طه: 134.

19. الميزان، ج 14، ص 260-261.

20. اسراء: 15.

21. الميزان، ج 13، ص 60.

22. توبه: 70.

23. اللوامع الإلهية، ص 152.

24. انعام: 130.

25. انعام: 131.

26. انعام: 132.

27. زمر: 71.

28. ملك، 8-11.

29. فاطر: 37.

30. الميزان، ج 17، ص 49.

31. مائده: 19.

32. فرقان: 52.

33. الميزان، ج 15، ص 247.